مباهله؛ روش منطقی و صلح‌آمیز اسلام در رویارویی با دگراندیشان

مبلغ/ از جامع‌ترین آثاری که در خصوص مباهله منتشر شده می‌توان به کتاب «فرهنگ‌نامه مباهله» مرحوم آیت‌الله ری‌شهری اشاره کرد که در سال ۱۳۹۵ توسط انتشارات دارالحدیث منتشر شده است.

به گزارش «مبلغ» به نقل از قدس آنلاین، کتاب فرهنگ‌نامه مباهله عنوانی از مجموعه «فرهنگ‏نامه‌»های دارالحدیث است که به کلی از دانش‏نامه قرآن و حدیث برگرفته شده و در آن، مباهله به عنوان یکی از شیوه‏‌های اسلام در رویارویی با دگراندیشان تبیین می‌‏شود، بنابراین اهمیتی جهانی دارد.

در اسلام به منظور مبارزه با عقاید موهوم و زدودن باورها و اندیشه‏‌های نادرست و نیز در مواجهه با دگراندیشان، به طور کلی چهار روش توصیه شده است. خداوند سبحان خطاب به پیامبر می‏‌فرماید: «اُدْعُ إِلَی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جَـدِلْهُم بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ؛ با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت فراخوان و با آنان با روشی که نیکوتر است مناظره کن».

در این آیه، سه روش از روش‏های مبارزه با اندیشه‏های نادرست بیان شده و ضمن آن، خداوند سبحان به پیامبر دستور می‌‏دهد برای تبلیغ حقایق دینی از این روش‏‌ها بهره گیرد.

این روش‌ها عبارت‌‏اند از:

۱- منطق مبتنی بر حکمت

نخستین روش اسلام برای مبارزه با اندیشه‏‌های نادرست، تکیه بر دلیل و برهان و استدلال عقلی و علمی و به تعبیر قرآن کریم، بهره‌‏گیری از منطق مبتنی بر «حکمت» است: «اُدْعُ إِلَی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ؛ با حکمت، مردم را به راه پروردگارت فراخوان».

از منظر واژه‏‌شناسی، «حکمت» بیانگر نوعی استواری و اتقان است و به هر چیز استوار و نفوذناپذیر، اعم از ماده و معنوی اطلاق می‌‏شود، نام‌گذاری «علم» به «حکمت» نیز بدان جهت است که از نفوذ جهل جلوگیری می‌‏کند.

خلیل بن احمد فراهیدی در تبیین معنای حکمت می‌‏گوید: الحکمة مرجعها إلی العدل والعلم والحلم. بازگشت حکمت به دادگری، دانش و بردباری است.

بر پایه این تعریف، افزون بر «علم»، عنصر «عدل» و «حلم» نیز در بهره‌گیری از «حکمت» نقش دارند و این بدان معناست که رعایت عدالت در گفتار و بردباری در رفتار، بر استحکام منطق مبتنی بر علم خواهد افزود.

بنابراین، یکی از روش‏‌های مواجهه با دگراندیشان از منظر اسلام، بهره‏‌گیری از منطق مبتنی بر حقایق علمی، با رعایت ارزش‏‌های اخلاقی است.

۲- اندرز نیکو

دومین روش اسلام برای مبارزه با اندیشه‌های غلط، بهره‏‌گیری از اندرزهای نیکو و دلنشین و به تعبیر قرآن «موعظة حسنة» است.

«موعظه» سخنان آموزنده و عبرت‌انگیزی است که عواطف شنونده را برای پذیرفتن حق تحریک می‌‏کند. بنابراین، «حکمت» از طریق عقل و «موعظه» از طرف عاطفه و احساس درونی، انسان را به شکستن بندهای باورهای نادرست دعوت می‏کنند. البته «موعظه» کاربرد دیگری هم دارد و آن در جایی است که حق برای طرف مقابل روشن است ولی تمایلات نفسانی مانع اعتراف به آن و انتخاب راه صحیح زندگی است.

نکته قابل توجه این است که در آیه یاد شده «موعظه» با وصف «نیکو» توصیف شده و این اشاره به آن است که موعظه و اندرز، هنگامی در تحریک عواطف و احساسات درونی انسان برای پذیرش حق مؤثر است که نیکو و زیبا باشد، بنابراین انواع زیبایی‌ها مانند زیبایی سخن، زیبایی رفتار، زیبایی انگیزه و حتی زیبایی ظاهری گوینده، در افزایش تأثیر موعظه و اندرز مؤثر هستند و از همه مهم‏تر اینکه موعظه‌کننده به آنچه می‌‏گوید عمل کند، چرا که موعظه کردن واعظ غیر متعظ زشت و بی‌تأثیر است.

باری، هر چه موعظه نیکوتر باشد، تأثیر بیشتری در عمق جان مخاطب خواهد گذاشت و چه بسا اندرزهای نیکو در زدودن اندیشه‏های نادرست، پیش از استدلال‌های علمی مؤثر افتند. به عکس، اندرز نازیبا و همراه اهانت و تحقیر نه تنها تأثیری ندارد بلکه گاه اثر معکوس دارد و موجب می‌‏شود مخاطب آنچه را با دلیل و برهان پذیرفته، انکار کند.

۳- مناظره

سومین روش اسلام در مواجهه با دگراندیشان، مناظره و بحث کردن آزاد است، بهره‏‌گیری از این روش «جدال» و «مراء» نیز نامیده می‌‏شود.

«جدال»، «مراء» و «مناظره» در واقع زورآزمایی در مواجهه اندیشه‌ها و گفت‌وگوهای علمی هستند. مسابقه در مواجهه اندیشه‌‏ها، گاه در فضای ناسالم اخلاقی است و ثمری در کشف حقایق ندارد، این‌گونه مسابقه در اسلام به‌شدت نکوهیده است. گاه مسابقه و مناظره در فضای سالم اخلاقی انجام می‌‏پذیرد که از نظر اسلام نیکو و توصیه و تأکید شده است.

در قرآن کریم، مسابقه در برخورد سالم اندیشه‌ها به منظور روشن شدن حقایق و گسترش باورهای صحیح و علمی «جدال أحسن» و «مراء ظاهر» نامیده شده است. «جدال احسن» استفاده از سالم‏ترین و نیکوترین روش در گفت‌وگو برای روشن شدن حق و «مراء ظاهر» عبارت است از بهره‌گیری از ادله‏ای که دلالت و حجیت آن‌ها برای اثبات حق، برای همگان روشن و آشکار باشد.

اسلام برای نخستین بار در عصری که پیروزی و شکست جز در سایه زور و زر میسر نبود، موضوع «جدال احسن» و مواجهه سالم اندیشه‌ها را در جامعه مطرح کرد و شخص پیامبر(ص) و خاندان او در این زمینه پیشگام بودند به‌گونه‌ای که بخش قابل توجهی از منابع حدیثی، به گزارش گفت‌وگوهای آنان با دگراندیشان اختصاص یافته است.

۴- مباهله

گاه به دلیل ستیزه‌جویی طرف مقابل، استدلال، اندرز و گفت‌وگوهای علمی به نتیجه نمی‌‏رسد. در چنین فضایی برای روشن شدن حق، اسلام شیوه چهارمی را به دست می‏دهد و آن همان «مباهله» است.

مباهله در واقع دعا و به داوری خواندن خداوند سبحان برای روشن شدن حق و اثبات بطلان ادعای طرف مقابل و منکر حق است.

گفتنی است، هدف اصلی از نگارش «فرهنگ‏نامه مباهله» تبیین این روش و بیان این حقیقت است که شیوه اسلام در مواجهه با دگراندیشان و مبارزه با باورهای نادرست، کاملاً عادلانه و منطقی است.

بدین‏سان، قرآن کریم به پیامبر خدا(ص) دستور داده به جهانیان اعلام کند روش من و هر کس از من پیروی کند برای گسترش اسلام، آگاهی‌بخشی و بصیرت‏‌افزایی است :قُلْ هَـذِهِ‏ سَبِیلِی أَدْعُوا إِلَی اللَّهِ عَلَی بَصِیرَةٍ أَنَا وَ مَنِ اتَّبَعَنِی؛ بگو این راه من است که من و پیروانم با بصیرت و بینش کامل [همه مردم را] به سوی خدا می‌‏خوانیم».

بنابراین، کمال بی‌انصافی است که گفته شود اسلام با زور خود را بر مردم تحمیل کرده است، به‌ویژه آنکه چنین اتهامی از سوی کسانی مطرح شود که در دادگاه‏‌های تفتیش عقاید قرون وسطایی جنایاتی مرتکب شده‏اند که روی تاریخ را سیاه کرده است.

آری، اسلام از قدرت نظامی استفاده می‏کند، ولی نه برای تحمیل عقیده، بلکه به عکس، برای آزادی اندیشه و شکستن سدهایی که مانع انتخاب راه درست زندگی و گسترش باورهای صحیح و سودمند در جامعه ‏اند.

مطالب مرتبط
ارسال نظر

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شد.